Internetowy serwis miasta Ząbkowice Śląskie oraz Powiatu Ząbkowickiego
wstecz

O  Z A Ł O Ż E N I U ,  N A Z W I E
I   H E R B I E   M I A S T A

10 stycznia 1987 roku Ząbkowicom Śląskim "wybiło" 700 lat. Datę powstania miasta ustalono na podstawie najstarszego zachowanego dokumentu wystawionego 10 I 1287 roku. Jest to akt sprzedaży przez wójta ząbkowickiego - Henryka ław mięsnych klasztorowi cystersów w Kamieńcu za kwotę 56 grzywien srebra. Wymienia się tam nazwę miasta jako "civitas Frankenstein". Z dokumentu wynika niezbicie, że Ząbkowice (Frankenstein) posiadały już wówczas urząd wójta, a więc musiały być miastem. Rodzi się więc pytanie, kiedy rzeczywiście powstały i skąd wzięła się ich nazwa ?

Niemal do końca XIX wieku uważano, że miasto powstało na początku lat 20. XI wieku za sprawą księżniczki niemieckiej Rychezy, żony księcia polskiego Mieszka II. Podczas podróży do ojczyzny męża z grupą rodaków, pochodzących prawdopodobnie z Frankonii, ci ostatni mieli się ostatecznie osiedlić w "miejscu na niewysokim wzgórzu", gdzie założyli początkowo osadę, a później miasto o nazwie Frankenstein. Wersja ta pochodzi z najstarszej zachowanej kroniki Ząbkowic "Annalles Francosteinenses" napisanej przez ich burmistrza Marcina Koblitza w 1655 r.

Brak było jakichkolwiek dokumentów na jej poparcie, stąd spotkała się z krytyczną analizą przeprowadzoną przez miejscowego historyka dr Jana Atanazego Kopietza, który jest twórcą panującego do dziś poglądu na temat początków miasta. Według tezy J. A. Kopietza, przedstawionej w jego dziele "Geschichte der deutschen Kultur und Ihrer Entwicklung in Frankenstein und im Frankensteiner Lande" miasto było lokowane na "surowym korzeniu" w pobliżu istniejącej już wówczas osady targowej Sadlno. Dokument lokacyjny, o ile istniał, nie zachował się do naszych czasów.

Uważny czytelnik może tutaj zadać "proste pytanie": dlaczego akurat w tym miejscu powstało nowe miasto, skoro na terenie kasztelani bardzkiej w tym samym czasie istniały już dwa inne miasta - dzisiejsze wsie Przyłęk i Koziniec? Odpowiedź na to pytanie nie jest historycznie potwierdzona, aczkolwiek istnieje przejrzysta i dość przekonująca hipoteza w tym względzie. Otóż wspomniane wyżej miasta zostały lokowane na prawie magdeburskim około 1250 roku.

Ich lokacja była zapewne związana z położeniem przy ważnych szlakach handlowych: w przypadku Przyłęku - przy drodze z Pragi do Wrocławia, Kozińca - przy drodze podsudeckiej z Nysy do książęcej Legnicy i dalej w kierunku Niemiec. Obie miejscowości mimo swojego korzystnego położenia nie zdołały się przekształcić w silne ośrodki miejskie. Stąd, prawdopodobnie w kancelarii książęcej, narodził się pomysł zastąpienia dwóch małych miast jednym większym, który przejąłby ich funkcje.

Wybór miejsca nie był przypadkowy - narodziny nowego miasta dokonały się dokładnie w miejscu przecięcia się obu wyżej wspomnianych szlaków komunikacyjnych i handlowych. Najbliższe lata potwierdziły przytoczoną wyżej koncepcję: w 1286 roku stracił prawa miejskie Przyłęk, a w rok później przestał być miastem Koziniec. Także nazwa nowo założonego miasta - Frankenstein daje do myślenia. Być może powstała ona ze złożenia członów nazw dwóch istniejących miast, to znaczy: Frankenberg (Przyłęk) i Löwenstein (Koziniec), co w rezultacie dało nazwę Frankenstein. Być może...

Frapujące są obie nazwy miasta, pierwotna - Frankenstein, kojarzona powszechnie z potworem o tym imieniu i współczesna, dość sztuczna i niezrozumiała. Pierwotna nazwa powstała prawdopodobnie, jak wspomniano wcześniej, za sprawą pierwszych osadników, którzy pochodzili z Frankonii - krainy historycznej Niemiec leżącej nad Menem i środkowym Renem.

Jeszcze inny pogląd n ten temat pochodzenia nazwy miasta prezentuje inny wielki badacz dziejów ziemi ząbkowickiej - prof. Paweł Klemenz pochodzący z Tarnowa k/Ząbkowic. Twierdzi on, że nazwa "Frankenstein", a także nazwy niektórych innych pobliskich miejscowości (m.in. Frankenberg, Löwestein) niejako "przywędrowały" razem z osadnikami, którzy wbrew wcześniejszym poglądom, pochodzili nie tylko z Frankonii lecz także z Saksonii i Górnych Łużyc. Świadczyć o tym miałyby liczne nazwy miejscowości, wcześniej spotykane na tych terenach, które później pojawiły się w rejonie Ząbkowic.

Istnieje jeszcze jedna, zupełnie fantastyczna etymologia nazwy Frankenstein. Pochodzi ona z anonimowej notatki zamieszczonej w "Kurierze Codziennym" z 1869 r. Cytuje ją także Oskar Kolberg:

"Miasto Ząbkowice (Frankenstein), położone na Śląsku o kilka mil od Wrocławia, w dawnym czasie zgorzawszy ze szczętem. Znalazło w dwóch okolicznych a zamożnych włościanach skuteczne wsparcie, ci bowiem znakomite do odbudowania miasteczka złożyli ofiary. Włościanie ci nazywali się : jeden Frank, drugi Stein, na ich cześć zatem odbudowanemu miasteczku nową nadano nazwę "Frankenstein". Tak przynajmniej niesie miejscowa tradycja".

Należałoby wyjaśnić drugą, współczesną nazwę miasta. Sprawa ta wydaje się być znacznie trudniejsza i wymaga badań.

Typ nazw z końcówką "-ice" to tzw. nazwy patronimiczne, oznaczające pierwotnie grupę potomków założyciela rodu (na ogół chłopskiego), a później miejsce przez nich zamieszkałe, np.: Ząbek - Ząbkowice (jego potomek) - Ząbkowicy ( liczba mnoga: potomkowie Ząbka). Później końcówka "-icy" przekształciła się na "-ice". Jednak nazwy o takiej budowie tworzono później aż do czasów współczesnych, już bez związku z imieniem założyciela rodu. Tak też jest zapewne w przypadku Ząbkowic

Z dociekań niżej podpisanego wynika, że nazwa Ząbkowice pojawia się "oficjalnie" po raz pierwszy w 1895 w wydanym w Warszawie "Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego innych krajów słowiańskich" W tomie XIV tego słownika na s. 507 podaje się hasło: "Ząbkowice - niem. Frankenstein, stąd polskie Franksztyn i Frankensztyn(...)".

Możemy tam także przeczytać dość szczegółową informację o mieście i jego powstaniu, min.: "zawiązkiem osady był starożytny gród leżący na obszarze wsi Tarnowa o nazwie Ząbkowice (...) Zapewne wraz z osiedleniem się Niemców na terenie grodu w Ząbkowicach powstała niemiecka nazwa Frankenstein". Ponownie spotkamy się z nazwą Ząbkowice w wydanej w 1900 r. w Poznaniu pracy Józefa Mycielskiego "Pierwotne słowiańskie nazwiska miejscowości na Szląsku Pruskim".

W żadnej z tych prac nie podaje się jednak etymologii tej nazwy. "Słowiańska" nazwa miejscowości musiała być jednak znana znacznie wcześniej, o czym świadczy przytoczona wyżej notatka z 1869 r. Nazwa ta nie była w owym czasie zbyt popularna, w tekstach podróżników polskich po Śląsku z XIX w. znacznie częściej możemy spotkać nazwę niemiecką.

Przykładem może być choćby list 16-letniego Fryderyka Chopina, napisany z Dusznik (Reinerz) 18 sierpnia 1826 roku podczas pobytu z matką i siostrami "u wód". W liście tym, skierowanym do przyjaciela Wilhelma Kolberga, brata Oskara, opisuje swoją podróż z Warszawy do Dusznik pisząc m.in. : "Przejechaliśmy Błonie, Sochaczew (...), Nimptsch, Frankenstein (...)".

Opowiada się również różne dykteryjki o nazwie miasta, np. "o rycerzu Ząbku z orszaku księżniczki Rychezy", czy o tajemniczym "ząbkowcu (???) - złotej szczęce odkrytej w ruinach zamku", które należy brać oczywiście z "przymrużeniem oka". A może ...


Dzieło J.A.Kopietza strona tytułowa


O GODLE I HERBIE MIASTA

Pierwszy znane godło Ząbkowic obrazuje pieczęć miejska pochodząca z 1292 roku, używana przez kancelarię wójtowską. Przedstawia on fragment murów miejskich z bramą i trzema wieżami

Na pieczęci sygnującej dokument Bolka II ziębickiego z dnia 26 VII 1336 roku pojawia się już inne godło miasta. Pomiędzy dwoma wieżami znajduje się trzecia, niższa, a nad nią widnieje czarny pół orzeł piastowski, u dołu murów znajduje się siedem kamieni.

Jak łatwo zauważyć, godło to przeniesione na tarczę herbową jest dzisiejszym herbem Ząbkowic. W 1351 roku książę ziębicki Mikołaj I Mały sprzedał zastawione wcześniej miasto królowi Czech - Karolowi IV Luksemburskiemu i od tego momentu zmieniło się jego godło i herb.

To nowe godło Ząbkowic pojawia się po raz pierwszy na pieczęci już w 1352 roku, a wkrótce też na nowej tarczy herbowej. Przedstawia ona w miejscu orła piastowskiego czerwoną tarczę ze złotym lwem pomiędzy wieżami. Na innej pieczęci z 1399 roku mamy przed bramą miejską siedem kamieni.

Według "Herbarza Śląskiego" kolorystyka herbu z 1336 roku jest następująca : wieże są białe, tło niebieskie, dachy czerwone a kamienie zielone. Dalsze przedstawienia herbu miejskiego różniły się jedynie szczegółami. Po 1945 roku przywrócono herb piastowski z 1336 roku.

Na terenie miasta zachowały się jedynie wizerunki herbu miasta z czasów po 1351 roku. Najstarszy znajduje się na przęśle mostu św. Jana i pochodzi z 1554 roku. Herb taki możemy też zobaczyć na ratuszu, nad portalem młyna na ul. Ziębickiej oraz w portalu kaplicy cmentarnej św. Mikołaja na starym cmentarzu.

© Jerzy Organiściak


Herb miasta od 1351 - 1945

Pieczęć Bolka II Ziębickiego z 1336 r.

W TEJ CHWILI JESTEŚ TU:


Copyright by © wojocki & darkus 2003